W.H. van Eemlandt

W.H. van Eemlandt, pseudoniem van Willem Hendrik Haasse (Rotterdam 19 mei 1888 – Baarn 1 nov. 1955), schrijver, was ambtenaar in Nederlandsch-Indië en schreef na zijn terugkeer in Nederland (hij was toen al in de zestig) een populaire reeks detectiveromans rondom de figuur van de commissaris Van Houthem.
Na aanvankelijk voor de handel te zijn opgeleid, vertrok hij in 1911 naar het toenmalige Nederlands-Indië, waar hij een jaar later overging in dienst van het Gouvernement. Zijn loopbaan ontwikkelde zich voornamelijk op financieel en organisatorisch terrein. Hij bracht de oorlogsjaren in gevangenkampen door. Na de Japanse bezetting werd hij hersteld in zijn oude functie van hoofdambtenaar. Om gezondheidsredenen moest hij echter evacueren naar Australië. In 1946 vestigde hij zich uiteindelijk in Nederland.

Ik zou ook wel eens een moord willen oplossen zoals
dat in de boeken van Van Eemlandt of Agatha Christie gebeurt.
                    Maarten 't Hart, Het woeden der gehele wereld, p. 86

Hoewel Van Eemlandt tijdens zijn loopbaan regelmatig bijdragen leverde aan dagbladen en tijdschriften, publiceerde hij nooit in boekvorm. Het is dan ook verrassend dat hij zich op late leeftijd ontpopte als een oorspronkelijk schrijver van romans policiers. Verrassend vooral omdat hij een opvallend grote kennis van het politioneel opsporingswerk bleek te bezitten en de kunst meester was aan zijn verhalen spanning en onvermoede ontknopingen te geven.
Schatgravers aan de Amstel (1954) werd verfilmd als Rififi in Amsterdam met bijrollen van Willy Alberti als kroegbaas en Anton Geesink als rechercheur (meer over deze film op Nederlandse films). Na zijn overlijden voltooiden zijn dochter, de schrijfster Hella Haasse, zijn boek De vijfde trede (1957), en Joop van den Broek: De schat van Aros Killee.

Gevaarlijk 'ijs' is in het Russisch vertaald en staat in de bundel Sovremennyj Niderlandskij detektiv (1983, 'De eigentijdse Nederlandse detective') onder de titel Kovarnyj led.

(met dank aan Charlotte in 't Veld voor de vertaling van het Russisch.)

Werk:  Een Rubens op drift (1953); Weer verdwijnt een atoomgeleerde (1953); Arabeske in purper (1953); Moord met muziek (1954); Kogels bij het dessert (1954); Dood in schemer (1954);  Schatgravers aan de Amstel (1954); Duister duel (1955); Gevaarlijk 'ijs' (1955); Zwarte kunst (1955); Code duizendpoot (1955); De Odeon-moorden (1955); Afrikaanse Venus (1956); Schimmenspel op zee (1956); De vijfde trede (1957, voltooid door Hella Haasse); De schat van Aros Killee (1958, voltooid door Joop van den Broek).

Nog wat over Van Eemlandt.

Onderstaand artikel verscheen eerder in De Rode Leeuw nr. 104, 10 december 1998. De Rode Leeuw, Actiekrant van het Zwols Conservatorium 'Constantijn Huygens', verschijnt tien keer per studiejaar.
Redactieadres: Schubertstraat 22, 1077 GT Amsterdam, tel. 020-6766849.

Muziek als cryptogram

door W. (Pip) Barnard

Een reactie op het artikel 'Muziek in misdaadromans'
van Ankie van Savooyen (De Rode Leeuw nr. 101)

Hoewel veel boeven en speurders worden gekenschetst door hun muzikale voorkeur en hoewel de muzikale omlijsting vaak wordt gebruikt om een spanningsveld of sfeer te creëren, is mij maar één speurdersroman bekend waarin muziek een cruciale rol in het verhaal speelt.

Commissaris (Aart) Van Houthem en zijn adjudant (Willem) Staring hadden de moord op violist Peter Krasnof nooit opgelost als niet in zijn kleedkamer in het Concertgebouw het stuk Abschied was gevonden en als de commissaris niet onmiddellijk had vermoed dat het hier om meer ging dan om een ‘moderne, maar esthetisch verantwoorde’ compositie.

Deze gebeurtenissen spelen zich af in het boek Moord met muziek van W.H. van Eemlandt (Het Wereldvenster, 1954). De Russische violist blijkt van Nederlandse afkomst te zijn en een duister verleden te hebben, maar het meest indringende onderdeel van het verhaal blijft het gebruik van het notenschrift als middel om de violist voor zijn naderend einde te waarschuwen. Verstopt in de melodie, slechts zichtbaar voor wie de sleutel kent, wordt hem te verstaan gegeven dat hij geen concerten meer zal geven. En inderdaad, vlak voor zijn eerste optreden, direct na het beëindigen van het eerste nummer van het orkest, komt Krasnof te overlijden aan een cyanidevergiftiging.

Eén van de aanwijzingen waarover commissaris Van Houthem beschikt, is voornoemde compositie, die vlak na het begin van het concert bij de ingang van het Concertgebouw wordt afgegeven. Hoewel zowel dr. Molling, de cryptologische expert van de politie, als musicoloog Steenberger geen andere betekenis achter de noten kunnen vinden dan een melodie met een 'zekere muzikale betekenis', een motief waarvan 'de structuur volkomen past in de opvatting van de tegenwoordige Sovjet-componisten', blijft de commissaris ervan overtuigd dat de muziek een boodschap bevat die slechts door ingewijden kan worden gelezen.

In een samenspraak tussen de commissaris en zijn adjudant wordt langzaam de oplossing van het raadsel gegeven. Daarbij gaan de beide speurders uit van de premisse dat de schrijver geen muzikaal doel voor ogen stond en dat daarom alles wat de noten tot een muziekstukje maakt, kan worden geëlimineerd. De logische vraag wat nu van al die bolletjes en tekentjes en streepjes een melodie maakt, wordt vrijwel direct beantwoord: 'Wanneer wij de stokken en vlaggetjes negeren en de maatstrepen wegdenken, houden wij een serie symbolen over, die wij kunnen gebruiken voor de camouflage van willekeurige letters uit het ABC.' Het blijkt dat de 'componist' van Abschied gebruik heeft gemaakt van de eenvoudigste vorm van cryptografie, waarin elk symbool een onveranderlijke letterwaarde heeft.

De laagste gebruikte noot in het stukje is de C onder de balk (C1), de hoogste de A boven de balk (A2). Met inachtneming van deze begrenzingen heeft de 'componist' de beschikking over de dertien tussenliggende noten, genoeg voor de helft van de letters van het alfabet. De andere helft kan verkregen worden door voor alle noten een kruis te plaatsen. Zelfs zou, door voor elke noot een mol te plaatsen, het aantal te gebruiken tekens kunnen worden verdrievoudigd, wat nodig kan zijn voor een boodschap gebaseerd op het Russische alfabet. Door het tellen van de symbolen en het vergelijken van de frequentie waarin deze voorkomen, komt de verklaring van het mysterie onafwendbaar dichterbij. De uiteindelijke boodschap luidt: ‘Het is genoeg geweest! Je geeft geen concerten meer, Piet Roode! Wij kennen geen genade. Bereid je er op voor te sterven, zoals je anderen als honden heb laten omkomen.' Hiermee is - een groot deel van - het mysterie ontrafeld en kan het recht zegevieren, zoals in de meeste detectiveverhalen gebruikelijk is.

Na het lezen van het boek dringt zich ogenblikkelijk de vraag op of het door Van Eemlandt voorgestelde systeem gebruikt kan worden voor het samenstellen van een thema, waarop dan weer een compositie kan worden gebaseerd. Kan volgens het 'systeem Van Eemlandt' een woord, zin of naam in een bruikbaar motief worden omgezet? Als componist, voortdurend op zoek naar nieuwe wegen om te bewandelen, een voor de hand liggende vraag die redelijk eenvoudig is te beantwoorden.

Een bekende zin als 'In den beginne schiep God de hemel en de aarde' is met de door Van Eemlandt gegeven sleutel vrij eenvoudig in notenschrift om te zetten en levert een springerig, in eerste instantie weinig melodieus thema op. Zelfs als de kruisen worden vervangen door mollen is dit geen directe verbetering; de opeenvolgende tonen liggen eenvoudig te ver uit elkaar. Zelfs de toevoeging van ritmische aanduidingen biedt nauwelijks soelaas, de harmonisatie wisselt te abrupt om van een bruikbaar motief te spreken. Zeker als met de volgens het 'systeem Van Eemlandt' opgebouwde melodie uitdrukking wil worden gegeven aan de intentie van de gekozen zin. Voorlopig heeft adjudant Staring dus gelijk als hij opmerkt dat 'de schrijver met het noteren niet een muzikaal doel voor ogen stond'.

Maar misschien is het mogelijk het 'systeem Van Eemlandt' te perfectioneren. Als bijvoorbeeld de letterfrequentie van de Nederlandse taal zou worden afgezet tegen een van tevoren bepaalde modus, zou dat een veel tonaler resultaat kunnen opleveren. Het onderzoek van commissaris Van Houthem mag dan bevredigend zijn afgelopen, de mogelijkheden van het notenschrift als cryptogram zijn zeker nog niet uitputtend onderzocht.

Reacties naar W. (Pip) Barnard